|
|
|
deur
Wilna
Myburgh
|
|
Moenie 'n klein fortuin op 'n
kruietuin spandeer nie – maak
eerder 'n kruiepot! |
 |
|
|
Kruie moet naby aan jou kombuis wees. Dan kan jy
sommer so by die agterdeur uithang en 'n takkie
pietersielie of 'n blaarslaaitjie pluk!
Wanneer jy daar verbystap, sal jy ook sommer
onthou om dit water te gee.
Ons het 'n groot kruietuin in ons agterplaas –
maar in die donker is dit bietjie ongemaklik om
te gaan pluk. Nou plant ek 'n klomp van my
gunsteling kruie saam in een groot pot, wat in
die son by die kombuisdeur staan. Dit beteken
egter nie dat jy dieselfde roete moet volg deur
kruie op meer as een plek te plant nie. Hierdie
kruiepot is 'n goeie manier om kruie en hul
behoeftes en gebruike te leer ken. Dit sal tot
werk as jy nie 'n tuin het nie – die pot kan in
die son op 'n balkon staan. Die meeste kruie wil
son en baie water hê. Die inligting word
gewoonlik op die etiket aangedui. |
Kies jou kruie
Hier is 'n kort opsomming van 'n paar algemene
kruie. Jy kan ook ander kruie gebruik en plant.
Moenie paniekbevange raak oor die aanduidings
van hoogte en verspreiding nie. Dit gee jou net
'n algemene idee van hoe groot die plant gaan
word. Wanneer jy egter al die kruie saam in 'n
pot plant, word dit nie so groot soos as wat dit
kan nie. Jy kan dit as 'n riglyn gebruik om die
kruie wat moontlik die hoogste gaan word, agter
te plant – maar wag, ons praat later hieroor.
My kruietuin in die kleine het kruisement,
grasuie, Italiaanse pietersielie, orego,
slaairoket, gemengde slaaiblare en salie in. Ek
sou vreeslik graag basiliekruid hierin wou
geplant het, maar dit was nog nie by my kwekery
beskikbaar nie. Daar is egter 'n groot spasie in
die agterplaas net vir basiliekruid gereserveer
– dit is immers my gunsteling-gunsteling! |
|
Basiliekruid
Daar is verskillende tipes basiliekruid –
sweet basil is eenjarig en, volgens my, die
een met die lekkerste geur. Basiliekruid is
heerlik saam met enige tamatie geregte. Dit vra
vir vol son. Die plant word tussen 20 en 60 cm
hoog en het 'n verspreiding van 15 – 45 cm.
|
|
|
Grasuie of knoffelgrasuie (chives)
Grasuie is wonderlik as jy 'n uierige smaak vir
jou kos wil gee, maar nie lus is om te huil nie.
Soos die naam aandui, het knoffelgrasuie 'n
ligte knoffelgeur. Beide is heerlik opgesnipper
in koue aartappelslaai of saam met roereiers.
Grasuie word tussen 10 en 60 cm hoog en het 'n
30 cm-verspreiding. Dit kan in vol son staan.
|
 |
|
Koljander (coriander / cilantro)
Hierdie is een van daardie kruie wat jy
oombliklik liefhet of haat. Moenie dit plant as
jy die smaak haat nie! Koljander is lekker in
disse van lande van Asië en Suid-Amerika. Dit is
'n tradisionele bestanddeel van guacamole.
Saam met olierige diepvet-gebraaide kos is 'n
koljanderblaartjie, met suurlemoensap, heerlik.
As jy dit plant en agterkom dat jy nie daarvan
hou nie, wag totdat dit saad skiet.
Koljandersaad proe nie soos die blare nie. Die
saad begin aan die plant droog word. Sny die
hele bos af en hang dit buite om heeltemal te
verdroog. Oes dan die sade – skud dit net in 'n
sif om al die vuiligheid af te kry. Hou dit in
'n lugdigte houer. Braai, sonder olie, totdat jy
dit net ruik en dan is dit gereed vir gebruik.
Koljander wil son tot half-skadu hê. Dit word 15
– 70 cm hoog en versprei tussen 10 en 30 cm.
|
|
Kruisement
Kruisement is amper oorbekend. Daar is
verskillende soorte ment – pynappelment,
appelment, sjokoladement en tuinment is maar net
'n paar van die beskikbare tipes. Ment word
tradisioneel saam met ertjies, klein
aartappeltjies en skaapboud geniet. Menttee is
ook heerlik – gooi kookwater oor vars mentblare,
laat dit vir 5 minute trek en gooi deur 'n sif.
Dis smaaklik en baie goed vir spysvertering.
Probeer ook dié Ment- en koffieroomys.
Kruisement word ongeveer 60 cm hoog, die
verspreiding is egter grensloos. Daar is geen
keer aan hierdie plant se wortels nie – as jy
nie keer nie kom daar naderhand oral kruisement
op. As jy besluit om dit deel te maak van jou
kruiepot of kruietuin, plant dit in 'n plastiek
pot en plant die hele pot in die grond. Maak
seker dat die water by die pot uitkom as jy die
kruie natgooi.
|
 |
|
Marjolein (marjoram)
Marjolein is 'n familielid van orego – beide het
die familienaam, origanum. Die geure is
naby aan mekaar, alhoewel marjolein se geur
soeter en nie so sterk soos orego s'n is nie.
Marjolein het ook baie kleiner blaartjies. Jy
kan dit oral gebruik waar jy gewoonlik orego sal
gebruik. Dit het 'n hoogte en verspreiding van
45 cm en wil in die vol son staan.
|
 |
Orego
Orego word veral in Italiaanse, Griekse en
Meksikaanse kookkuns gebruik. 'n Mengsel van
vars gekapte oregano, ligte olyfolie, baie
suurlemoensap, growwe sout en swart peper is
heerlik as 'n marinade vir varktjops en –sosaties.
Wanneer jy aartappels kook, voeg 'n takkie
oregano by die water. Dis nou presies hiervoor
waar mens by die agterdeur uithang. Orego vra
vir vol son en die hoogte en verspreiding
daarvan is 45 cm.
|
 |
Pietersielie
Hierdie is ook een van die kruie wat baie
algemeen is. Ek verkies Italiaanse pietersielie
– dit word ook platblaar- (flat-leaf)
pietersielie genoem. Die geur daarvan is nie so
oorweldigend soos die van krullerige
pietersielie nie. Italiaanse pietersielie groei
altyd lekker vinnig. Dit moet in die vol son tot
halfskadu staan en word tussen 38 en 60 cm hoog.
|
 |
Roosmaryn
Gooi dit saam in die pan as jy gebakte
aartappels maak, maak focaccia met hope
roosmaryn en growwe sout of gooi dit op die kole
terwyl jy braai. Die sterk geur van roosmaryn is
'n treffer! Roosmaryn kan in die vol son tot 1.2
m hoog word, met 'n verspreiding van 1 m. As jy
dit saam in die kruiepot plant, snoei dit as dit
blyk dat dit te groot word.
|
 |
Salie
Salie word nie dikwels gebruik nie, maar dit is
'n definitiewe treffer in kalkoenvulsel en saam
met hoender en varkworsies. Dit word 60 – 80 cm
hoog, en versprei tot 1 m en kan in die vol son
staan.
|
|
|
Slaaiblare
Dis absoluut wonderlik om jou eie slaai in die
tuin te hê. Ons plant altyd botterblaarslaai en
rooi frilly blaarslaai. Die tipe
blaarslaai, meer na die gourmet-kant toe, is
meestal baie duur in winkels. Dis die beste om
die blaarslaai vroeg in die oggend te pluk. As
jy dit later pluk kan jy dit in 'n bak met
yswater laat lê om knarsvars te word. Jy kan
deurentyd pluk – dit bevorder die groei.
Blaarslaai word 20 – 30 cm hoog. Dit kan in die
vol son staan, maar moet beskerm word teen swaar
reën en wind. Dis ook belangrik om blaarslaai
baie water te gee – dit bestaan immers uit by
die 70% water
|
 |
Slaairoket
Roket is 'n acquired taste! So effens
bitter – maar heerlik saam met ander blare in
slaai met 'n skerp slaaisous. Slaairoket kan
blaar-vir-blaar gepluk word soos benodig, terwyl
die blare nog klein is. Dit hou van vol son en
kan tot 60 cm hoog word (maar sjoe, dan gaan dit
bitter raak) en versprei tussen 15 en 20 cm.
|
 |
Tiemie
Tiemie is ook heerlik saam met gebraaide
aartappels. Dit werk goed in disse wat lank en
stadig kook. Suurlemoentiemie is 'n goeie
alternatief – dit het 'n ligter, meer vrugtige
smaak as gewone tiemie. Tiemie word tussen 15 en
23 cm hoog en versprei tussen 10 en 15 cm. Plant
tiemie in die vol son.
|
|
Plant jou kruie
Dis belangrik om vir die kruie 'n "lekker"
tuiste te skep: werk potgrond by jou gewone
tuingrond in. Die grond moet losserig en grof
wees, sodat dit goed kan dreineer. As die grond
nie los genoeg is nie, voeg nog kompos by.
Wanneer die grond gereed is, pak die kruie, nog
in hul bakkies, uit soos wat jy hulle wil plant.
Dis nou hier waar die getalle wat hier bo
aangegee word vir hoogtes en verspreiding
gebruik word. Geen getal is die offisiële wet en
orde nie – dis maar net 'n beraming om jou
naastenby 'n idee van die groottes te gee.
As die pot teen 'n muur gaan staan, plant die
krui wat die hoogste word agter en laat die
ander dan van al twee kante af 'n Mexican
wave na voor maak. Die slaaiblare werk goed
voor omdat hulle nie baie hoog word as jy hulle
voortdurend pluk nie. Jy kan hulle tussen die
ander kruie ook plant.
Indien jou pot nie teen 'n muur gaan staan nie,
maar van alle kante af besigtig kan word, kan jy
die potensieel-hoogste plant in die middel
plant. Dan is dit van alle kante af 'n fokuspunt.
Wanneer jy tevrede is met hoe jou kruiepot gaan
lyk, kan jy een-vir-een vir die kruie 'n holte
maak. Die gat moet diep genoeg wees om die plant
te akkommodeer, gooi dan die wortels toe met
grond en druk dit stewig vas. Die wortels moet
heeltemal onder die grond wees. Onthou om daai
kruisement in 'n pot te hou.
Sodra al die kruie geplant is, gee dit 'n ligte
sproei met water.
Versorg jou kruie
Wanneer dit baie warm is, moet jou kruie ten
minste een keer per dag water kry. Gee vroeg in
die oggend of in die laatmiddag water. Kyk dat
die grond nie dalk heeltemal uitgedroog is nie.
Plante in potte benodig meer dikwels water as
die in die tuin.
Alhoewel die meeste kruie baie sonlig moet kry,
beteken dit nie dit moet die héle dag in die son
staan nie: net middag- of net oggendson is
voldoende. Veral omdat die son se hitte in 'n
pot gekonsentreer is en dit dan langer warm bly
as in die grond.
Gee die kruie kans om te vestig voor jy begin
blare pluk. Onthou om nooit al die blare tydens
die groeityd af te pluk nie. Dan sukkel die arme
krui om weer te groei.
Wanneer die kruie blomme stoot, pluk hulle af.
Dit verseker dat al die plant se energie gebruik
word om die essensiële olies in die blare, wat
die geur verskaf, nog geuriger te maak. Dit help
ook dat meer blare groei.
Meerjarige kruie, soos roosmaryn, salie en
tiemie, moet in die herfs teruggesny word.
Eenjarige plante kan in die volgende lente
vervang word.
|
 |
 |
 |
